Hari sa Norway nga si Harald V Namatay sa Edad 89 Human sa Tulo ka Dekadang Paghari

OSLO - Namatay niadtong Biyernes sa edad nga 89 si Norway's King Harald, usa ka reformer nga nakamugna sa iyang kaugalingong dungog gikan sa landong sa iyang popular ug extrovert nga amahan sulod sa kapin tulo ka dekada sa trono, matod sa royal palace, taliwala sa nagkalainlaing krisis nga giatubang sa Norwegian royal family.

"King Harald passed away peacefully at Oslo University Hospital on Friday 28 August, 0635 (local time, 0435 GMT)," matod sa royal palace sa website niini.

Gidala sa ospital niadtong Agosto 17 si Harald, kinsa mao ang labing tigulang nga buhing monarch sa Europe. Matod sa palace, gitambalan siya tungod sa bacterial infection sa iyang dugo.

Niadtong 2024, naospital siya tungod sa infection samtang nagbakasyon sa Malaysia ug gitaoran og temporaryong pacemaker sa usa ka ospital didto. Gipapauli siya pinaagi sa Norwegian armed forces ug sa ulahi gitaoran og permanenteng pacemaker.

Sa mao gihapong tuig, miingon si Harald, kinsa nagsilbing ceremonial head of state sa Norway sukad 1991, nga momenos siya sa iyang pagtambong sa opisyal nga mga kalihokan. Apan, gisalikway niya ang pagbiya sa trono, nga nag-ingon nga ang iyang panumpa isip hari alang sa tibuok niyang kinabuhi.

NAGKALAINLAING HAGIT

Namatay si Harald sa panahon nga nag-atubang og dagkong kagubot ang royal family.

Nag-atubang og grabeng pagsusi si Crown Princess Mette-Marit, asawa sa anak ni Harald nga si Crown Prince Haakon, tungod sa iyang panaghigalaay sa namatay nang sex offender nga si Jeffrey Epstein, usa ka relasyon nga iyang gipangayuan og pasaylo.

Ang iyang anak nga si Marius Hoiby, nga natawo gikan sa relasyon sa wala pa siya naminyo kang Haakon, napamatud-ang sad-an niadtong Hunyo sa duha sa upat ka counts of rape ug usa ka count of domestic violence ug gisentensiyahan og upat ka tuig nga pagkabilanggo human sa pito ka semana nga trial. Parehong giapelar ni Hoiby ug sa prosecution ang sentensiya.

Duha ka adlaw human makonbikto si Marius, miingon ang palace nga malampusong nakaagi si Mette-Marit og lung transplant, apan wala kini maghisgot kon kanus-a gihimo ang procedure.

Human sa pipila ka semana nga pagkaayo sa ospital, mipauli siya ug gisaulog nila ni Haakon ang ilang ika-25 nga anibersaryo sa kaminyoon niadtong Agosto.

Mipaubos ngadto sa 60% ang suporta sa monarchy niadtong Pebrero 2026 gikan sa 70% sa miaging bulan, sumala sa Norstat poll nga gipatik sa public broadcaster nga NRK, apan misaka kini gamay ngadto sa 64% niadtong Mayo.

Nagpabiling popular si Harald sa mga Norwegian. Sumala sa Pebrero nga poll, siya ang miyembro sa royal family nga labing maayo nga nagrepresentar sa Norwegian royal family, nga adunay score nga 9.2 sa sukdanan nga 1 hangtod 10.

KALIWAT NI QUEEN VICTORIA

Isip great-great-grandchild ni Britain's Queen Victoria, milingkod sa trono si Harald niadtong 1991 ug hinay-hinay nga nagpaila og modernong mga kausaban nga nagdala sa ceremonial post, nga kasagarang giisip nga simbolo sa nasudnong kagawasan, ngadto sa ika-21 nga siglo.

Dako ang papel sa popular nga hari sa paghupay sa nasod panahon sa kasubo.

Sa dihang gipatay sa far-right ug anti-Islam fanatic nga si Anders Behring Breivik ang 77 ka tawo niadtong 2011 sa Oslo ug sa Utoeya island, gihupay sa hari ang nasod pinaagi sa kusgan nga televised speech. Uban sa tingog nga nagkurog sa emosyon, miingon siya nga "freedom is stronger than fear".

Human sa mga baha, bagyo, ug ubang kalamidad, moadto siya sa mga naapektuhang lugar nga nagsul-ob og rubber boots ug karaan nang jacket aron makigkita sa mga nawadaan og balay o minahal sa kinabuhi.

Sa ulahing bahin sa iyang kinabuhi, mipahayag siya pabor sa tolerance, nga nag-ingon sa usa ka speech niadtong 2016 nga ang mga Norwegian mahimong adunay nagkalainlaing kagikan, tinuohan, ug sexual orientations.

Niadtong Nobyembre 2005, giimbitar nila Harald ug iyang asawa nga si Sonja Haraldsen ang 550 ka Norwegian sa usa ka ball aron sa pagsaulog sa ika-100 nga anibersaryo sa kagawasan sa nasod gikan sa Sweden.

Miingon si Harald sa usa ka interview niadtong panahona nga ang mga royal family sa Europe dili angay matintal nga balihon ang ilang mga lakang padulong sa pagkabukas ug mobalik sa ilang palace towers.

"If you've opened the gate it's very difficult to close it again," matod niya sa Reuters. "I'm not sure I'd want to close it. So far so good, as far as I'm concerned."

Sama sa iyang amahan nga si Olav, mahiligon si Harald sa sports ug mga sakyanan ug kasagarang siya mismo ang magmaneho sa iyang sakyanan, ilabina kon motambong sa dili pormal nga mga kalihokan.

Isip usa ka sailor, siya ang kapitan sa iyang bangka sa pagdaog og world championship title ug miapil sa pipila ka Olympics, apan wala niya masubli ang nahimo sa iyang amahan nga nakadaog og Olympic gold.

Dako usab ang interes ni Harald sa pagpreserbar sa kinaiyahan. Natuman niya ang tibuok kinabuhi niyang pangandoy sa edad nga 76 sa dihang migugol siya og upat ka adlaw sa kinasuloran sa Amazon jungle sa Brazil, nagpuyo uban sa Yanomami people ug natulog sa hammock.

PAGKATAWO UG PAGHARI

Nahimong hinungdan sa nasudnong pagsaulog ang pagkatawo ni Harald niadtong Pebrero 21, 1937—siya ang unang manununod sa trono nga natawo sa Norway sulod sa hapit 570 ka tuig. Sulod sa daghang siglo, gimandoan sa Danish ug Swedish monarchs ang Scandinavian nation hangtod 1905.

Tulo lang ka tuig human matawo si Harald, gisulong sa Nazi Germany ang nasod. Mikalagiw paingon sa Britain sila King Haakon ug ang Crown Prince niadtong panahona nga si Olav, diin ilang gipangulohan ang Norway's government-in-exile, samtang ang tres anyos nga si Harald miuban sa iyang inahan nga si Crown Princess Märtha paingon sa neutral nga Sweden ug dayon sa United States.

Human sa mubo nga pagpuyo sa White House ug dayon sulod sa lima ka tuig sa Bethesda, Maryland, kanunay nga nakigkita sila Harald, iyang magulang nga mga igsoong babaye nga sila Ragnhild ug Astrid, ug ilang inahan kang U.S. President Franklin D. Roosevelt, nga gihulagway ni Harald paglabay sa mga tuig nga sama sa usa ka apohan.

Sa iyang pagbalik sa Norway human matapos ang gubat niadtong 1945, nag-eskwela si Harald sa mga pampublikong eskwelahan imbes nga makadawat og pribadong mga leksyon sama sa iyang amahan.

Ang iyang kaminyoon niadtong 1968 sa usa ka ordinaryong babaye supak sa tradisyon ug nahitabo human sa siyam ka tuig nga panagbangi nila sa iyang amahan, nga natapos lamang human mihulga si Harald nga dili na lang gayod magminyo kaysa biyaan si Sonja.

ULAHING BAHIN SA IYANG KINABUHI

Niadtong 1998, giatubang sa hari ang wala pa mahitabo kaniadto nga dakong pagsaway sa publiko tungod sa mga report sa media nga midawat siya og yacht nga nagkantidad og 4 million crowns ($400,000) gikan sa grupo sa mga industrialist isip birthday gift, ug nga ang pag-ayo sa palace nakagasto sa gobyerno og 500 million crowns.

Sa susamang panahon, gisugyot sa iyang kanhing deputy private secretary nga angay mobiya sa trono si Harald sa naandang edad sa pagretiro sa nasod nga 67.

Apan gipakita sa mga opinion poll ang lig-on nga suporta sa publiko nga magpabilin ang hari sa iyang katungdanan hangtod sa kataposan sa iyang kinabuhi, ug sa ulahi mihupay ang pagsaway. Usa ka tuig ang milabay, sa laing interview sa Reuters, nagkomedya si Harald nga magpabilin siya sa trono tibuok kinabuhi gawas kon mawala siya sa hustong pangisip.

"There is no tradition in Norway for that (abdication). But you never know. If you go completely bonkers," matod niya. Mikatawa si Queen Sonja ug miingon: "But who will ever tell you that?"

Ang anak ni Harald nga si Haakon, 53, mahimong ikaupat nga hari sa Norway sukad nakab-ot sa nasod ang kagawasan gikan sa Sweden niadtong 1905, uban kang Mette-Marit, nga 53 anyos usab, isip iyang rayna.

-Ato Ni Bai