Tulo ka Orasan sa Transisyon sa Klima

Naglingkod ko sa usa ka talagsaong init nga conference room sa Copenhagen sa dihang migawas sa screen sa akong laptop ang balita bahin sa makagun-ob nga baha sa Nepal.

Samtang gihisgutan sa usa ka panel sa mga international climate lawyer ang labing maayong mga paagi kon unsaon pagtubag sa balaod sa climate change sa umaabot nga mga tuig, daghang mga baryo ug lungsod ang naanod sa baha sa mismong higayon nga nahitabo kini.

Miadto ko sa Denmark alang sa 13th European Environmental Law Forum aron ipresentar ang usa ka paper nga bag-o nakong gipatik bahin sa panginahanglan nga iapil ang pagdumala sa critical minerals sa Paris Agreement.

Gisugyot sa artikulo ang pagsagop og usa ka decision ubos sa Agreement nga klarong manawagan sa pagdumala sa value chains sa critical minerals sa konteksto sa transisyon sa enerhiya, samtang gikonsiderar ang epekto sa pagkuha niini sa kinaiyahan ug tawhanong katungod.

Ug sama sa akong gibuhat pipila ka adlaw sa wala pa niini sa laing international law conference sa Cambridge, nagplano ko nga motungtong sa podium dala ang parehas nga speech.

Ipresentar na unta nako ang “an ideal” nga konsepto kon unsa unta ang dagway sa pagdumala sa critical minerals ubos sa transisyon sa enerhiya, apan sama sa among nahibaloan, gamay ra ang posibilidad nga mahitabo kini ubos sa kasamtangang sistema. Naglakip pa gani ko og citation sa kataposan sa akong presentasyon gikan kang Koskenniemi (2012), nga miingon: “Law is an expression of the midpoint between a society’s aspirational values and what is actually possible.”

Samtang naminaw ko sa ubang mga presentasyon, nga kadaghanan nag-analisar sa mga kakulangan sa sistema ug kon unsay kinahanglan mahitabo aron adunay tinuod nga kausaban, naamgohan nako nga, sama kanako, kadaghanan sa mga scholar ug international lawyer nagklasipikar sa ilang kaugalingong mga ideya isip “utopias” o “aspirations.”

Samtang naglingkod sa maong conference room, naamgohan nako nga wala gayod ko mihunong aron pangutan-on ang akong kaugalingon kon diin gikan kining “impossibility,” ug labaw sa tanan, giunsa sa sistema pagkahimong sama sa usa ka makalilisang nga binuhat nga, samtang mas daghan ang atong nahibaloan bahin niini, mas nagkalisod kini pagpugong.

Human sa pipila ka pagpamalandong, adunay misantop sa akong hunahuna. Tingali ang monster dili gayod ang climate change o ang politikal ug legal nga sistema, kondili usa ka butang nga mas ordinaryo: panahon.

Ang transisyon sa klima, dili sama sa atong mga kinabuhi, wala nagalihok sulod lamang sa usa ka timeline. Hinuon, nagalihok kini sumala sa tulo ka nagkalainlaing orasan, nga ang matag usa adunay kaugalingong dagan ug dimensyon.

Ang una mao ang orasan sa climate change. Sukad sa Industrial Revolution, nagtapok sulod sa daghang siglo ang greenhouse gas emissions, nga grabeng nakausab sa atong sistema sa klima, apan nakaabot na kita sa punto diin ang mga natural nga kalamidad mahimong mokutlo sa kinabuhi sa liboan ka tawo sulod lamang sa pipila ka oras.

Ikasubo, dili eksepsiyon ang Nepal, kondili usa lamang kini sa dili maihap nga mga trahedya tungod sa klima nga dili maghulat sa bag-ong mga negosasyon o tratado. Nakaabot na kita sa punto diin kini nga orasan nagdagan subay sa ritmo sa pagkadinalian, ug kinahanglan kitang mangitag mga solusyon, kon dili, mas daghan pang mga komunidad ang mobayad sa bili.

Ang ikaduha mao ang orasan sa atong mga ekonomiya. Ang pag-ilis sa tibuok sistema sa ekonomiya nga nagsalig sa fossil fuels nagkinahanglan sa pag-usab sa tibuok supply chains, mga industriya, ug imprastraktura.

Ang pagbag-o sa industriya ug ekonomiya mahimong molungtad og mga dekada, ug alang sa mga developing country sama sa Pilipinas, nagpatungha kini og daghang mga pangutana bahin sa kalamboan, hustisya, ug pagkapatas.

Unsaon nato pag-ilis sa tibuok sistema sa ekonomiya nga igo kapaspas aron makatubag sa climate change, apan igo usab kaamping ang pagplano aron makonsiderar ang nagkalainlaing kahimtang sa kalamboan sa mga nasod sa tibuok kalibotan?

Ang ikatulong orasan maoy nagbuot sa dagan sa operasyon ug kausaban sa mga institusyon sa pagdumala ug international law. Ang pagdumala sa transisyon sa enerhiya nagkinahanglan usab sa pagbag-o sa politikal ug legal nga mga institusyon nga gitukod palibot sa usa ka sistema sa ekonomiya nga gipadagan sa fossil fuels ug naporma pinaagi sa mga dekada sa globalisation.

Ang atong kasamtangang legal nga mga institusyon wala gihimo aron masuportahan ang kausaban o ang kapaspas sa pagbag-o nga atong gipangayo kanila. Pananglitan, daghang mga probisyon sa international investment law, sama sa international dispute settlement, gidisenyo aron makahatag og kalig-on ug seguridad sa mga investor, bisan pa kon mahimong makompromiso ang pagpanalipod sa kinaiyahan o tawhanong katungod.

Pananglitan, giila sa UN Trade and Development Agency (UNCTAD) ang labing menos 175 ka treaty-based ISDS cases nga gisang-at batok sa mga nasod tungod sa paghimo nila og mga lakang sa pagpanalipod sa kinaiyahan tali sa 1987 ug 2021.

Busa, unsaon nato pag-usab sa usa ka sistema gamit ang mga himan nga gidisenyo aron panalipdan ang kasamtangang sistema? Kon husto ang akong proposal, ang pangutana mahimong: kon dili nato mapadagan ang mga orasan sa parehas nga dagan, unsaon nato paghimo og mga himan sa pagdumala nga mokonsiderar niining mga kalainan?

Unsaon nato paghimo og mga lakang sa pagpahiangay alang sa mga komunidad nga nakasinati na karon sa mga sangpotanan samtang gigarantiyahan ang dugayng pagpamuhunan alang sa pagbag-o sa ekonomiya? Unsaon nato pagtukod og bag-ong mga institusyon sa pagdumala ug legal nga mga institusyon nga mokonsiderar sa mga hagit sa atong panahon?

Sa kataposan, ang akong pagbisita sa Copenhagen nagbilin kanako sa pagpamalandong nga ang transisyon sa klima usa usab ka tawhanong transisyon nga nagalihok sa dagan nga wala nato maapas. Dili lamang nato tumong nga usbon ang atong mga sistema sa ekonomiya, industriya, ug enerhiya, kondili usab kon giunsa nato, isip mga indibidwal ug katilingban, pagpakig-uban sa kalibotan sa atong palibot, ug kon giunsa nato pagbag-o ug pagpahiangay sa atong mga institusyon ngadto sa mga hagit sa climate change.

Sa dihang magsugod na kita sa pagkonsiderar niining mga kalainan sa panahon, didto lamang kita makahimo og mga solusyon nga dili na tan-awon nga sama lamang sa utopian ideals.

Si Gretel Cuevas usa ka researcher ug writer kansang trabaho nagsusi sa koneksiyon tali sa critical minerals, transisyon sa enerhiya, ug kalamboan sa ekonomiya. Nagtutok ang iyang research kon unsaon sa mga nasod nga dato sa natural resources pagtukod og mas patas ug malungtarong kaugmaon pinaagi sa mas maayong pagdumala, industrial policy, ug international cooperation.

Researcher siya sa Department of Engineering sa University of Cambridge, diin nagtrabaho siya kauban ang Climate Compatible Growth (CCG) program sa research nga may kalabotan sa critical mineral supply chains, pagpalambo sa industriya, ug transisyon sa enerhiya. Naglakip ang iyang trabaho sa mga kolaborasyon uban sa mga gobyerno, international organizations, ug development partners.

Isip Watson Fellow, nagpahigayon si Gretel og field research sa mga komunidad sa pagmina sa Africa ug Asia. Nakigtambayayong usab siya sa UK’s Foreign, Commonwealth & Development Office (FCDO), ingon man sa mga gobyerno ug civil society organizations sa Zambia ug Malawi, sa mga isyu nga may kalabotan sa critical minerals, industrial policy, ug pagbag-o sa ekonomiya.

Kauban sa iyang academic work, nagsulat si Gretel og mga essay ug fiction nga nagsusi sa tawhanong mga aspeto sa pagkuha sa natural resources, kalamboan, ug kausaban sa kinaiyahan.

Disclaimer: Ang mga opinyon nga gipahayag sa awtor iya lamang ug wala sa bisan unsang paagi nagrepresentar sa Ato ni Bai.