Demokrasya Nagkinahanglan og Pamamahayag sa Matag Pinulongan

Samtang nagsusi ko sa mga pinulongan nga gigamit sa Metro Manila, nakamatikod ko og usa ka katingad-an nga kahimtang. Kining dakong siyudad gipuy-an sa labing menos 217 ka pinulongan, ug nagkadaghan pa kini sa matag bag-ong komunidad nga akong masugatan. Apan pipila sa mga lumad ug rehiyonal nga pinulongan sa Pilipinas anam-anam nang nangawala atubangan mismo sa atong mga mata.

Isip miyembro sa Karay-a ethnolinguistic group, nasayod ko unsay mawala kon maluya ang usa ka pinulongan. Mawad-an kita og mga pulong, uban sa mga awit, ritwal, kataw-anan, kahibalo bahin sa kinaiyahan, kasaysayan sa mga pamilya, ug mga paagi sa pagtan-aw sa kalibotan. Kon mohilom ang usa ka pinulongan, sama kini sa usa ka tipiganan sa kasaysayan nga nasunog nga walay aso.

Dili lamang kini usa ka emerhensiya sa kultura. Usa usab kini ka emerhensiya sa demokrasya. Nag-agad ang demokrasya sa pagsabot sa mga lungsoranon sa mga butang nga gihimo sa ilang ngalan. Ang pamamahayag nagtabang sa mga tawo sa pagtimbang-timbang sa mga lider, pagsubay sa paggasto sa pondo sa publiko, pagpangandam sa mga katalagman, pagpanalipod sa ilang mga katungod, ug pag-apil sa panaghisgot. Apan dili tinuod nga alang sa publiko ang impormasyon kon anaa lamang kini sa mga pinulongan nga dili hingpit masabtan sa daghang lungsoranon.

Ang Pilipinas, nga adunay mokabat sa 117 milyon ka tawo, gipuy-an sa dul-an sa 175 ka buhing lumad nga pinulongan, diin daghang dosena niini ang nameligro nga mawala. Apan Filipino ug English ang nagdominar sa edukasyon, gobyerno, ug dagkong mga tigbalita.

Gikan sa mga tunghaan hangtod sa mga korte, kining mga pinulongana kasagarang maoy nagbuot kon kinsa ang komportableng makaapil ug kinsa ang maglisod tungod sa dili pamilyar nga mga pulong.

Kining dili patas nga kahimtang nagpadala og klarong mensahe: ang lokal nga mga pinulongan para lamang sa panimalay, samtang ang mga pinulongan sa mga adunay gahum maoy gigamit sa publikong kinabuhi.

Adunay mga sangpotanan kana nga mensahe.

Mahimong makadungog ang usa ka mag-uuma bahin sa bag-ong polisiya sa agrikultura apan dili makasabot sa mga teknikal nga termino niini. Mahimong makadawat ang usa ka lumad nga komunidad og balita bahin sa pagmina o mga lalis sa yuta pinaagi sa usa ka pinulongan nga dili hingpit makapahayag sa ilang relasyon sa yuta.

Panahon sa mga bagyo, emerhensiya sa panglawas, o eleksyon, mahimong peligroso ang dili klarong impormasyon. Mahimong mosalig hinuon ang mga tawo sa mga hungihong o makapahisalaag nga mga pahibalo sa social media nga mas direktang nakigsulti kanila.

Ang pamamahayag sa lokal nga mga pinulongan makatabang sa pagpakunhod niining kal-ang sa demokrasya. Dili lamang kini pulong-sa-pulong nga paghubad sa mga balitang gihimo sa Manila. Gitugotan niini ang mga tigbalita sa pagpangutana og lahi nga mga pangutana, pag-ila sa lokal nga mga prayoridad, ug pagpasabot sa nasudnong mga panghitabo pinaagi sa kasinatian sa komunidad.

Ang mga balita sa Cebuano, Hiligaynon, Bikol, Waray, Ilocano, Kapampangan, o Kinaray-a makapahayag og mga kahulogan ug kabalaka nga mahimong mawala kon himoon kini sa usa lamang ka parehas nga porma alang sa tibuok nasod.

Kini nga pagtuo maoy hinungdan nganong gitukod nako ang Paraluman News. Gusto nakong makatabang sa pagtukod og pamamahayag nga dili magkinahanglan nga biyaan sa mga komunidad ang ilang pinulongan, identidad, o kasinatian aron makaapil sa publikong panaghisgot.

Ang Paraluman News nakabase sa usa ka yano nga pagtuo: ang pag-angkon og impormasyon dili angay mag-agad kon ang usa ka tawo makasulti ba sa pinulongan sa mga institusyon, mga gamhanan, o dagkong mga tulunghaan sa balita. Kinahanglan moabot ang pamamahayag sa mga komunidad, maminaw pag-ayo, ug makigkomunikar sa paagi nga ilang mailhan nga ila mismo.

Usa usab kini ka pangutana kon kinsa ang maghulma sa kaugmaon sa Philippine media. Ang mga batan-ong Pilipino kasagarang giisip lamang nga mga tigpaminaw o tiggamit sa teknolohiya. Apan mahimo silang mga tigbalita, tighubad, editor, tigtipig sa kasaysayan sa komunidad, ug mga tigpasiugda og kabag-ohan sa media.

Kahibalo na silang molihok tali sa nagkalainlaing pinulongan, mga plataporma, ug kultura. Nasayod sila kon sa unsang paagi ang usa ka istorya mahimong gikan sa panag-istoryahanay sa barangay ngadto sa group chat, podcast, o nasudnong panaghisgot.

Pinaagi sa pagbansay, pagsalig, ug mga kahinguhaan, mahimong manguna ang mga batan-on sa pagpabuhi pag-usab sa pamamahayag sa lokal nga mga pinulongan. Mahimo nilang irekord ang mga istorya sa mga katigulangan, maghimo og mga balita pinaagi sa video sa rehiyonal nga mga pinulongan, magtukod og mga digital nga tipiganan, ug magpasabot sa mga polisiya sa gobyerno sa paagi nga magamit sa ilang mga komunidad. Mahimo nilang ipakita nga ang kaugalingong pinulongan dili babag sa pagka-moderno, kondili tinubdan sa awtoridad, pagkamamugnaon, ug koneksyon.

Gipakita sa Metro Manila ang saad ug peligro sa kinabuhi nga adunay daghang pinulongan. Sa mga merkado, tunghaan, ug mga lugar sa internet, nagtagbo ug nag-uswag ang Kapampangan, Pangasinan, Chavacano, Hokkien, Taglish, ug daghan pang mga pinulongan. Apan ang paglalin naghatag og pressure sa mga tawo nga biyaan ang ilang kaugalingong pinulongan. Ang mga rehiyonal nga punto gibiaybiay isip probinsyano, ug ang mga mamumulong makat-on sa pagtago sa natural nga tono sa ilang pinulongan aron madawat ang ilang paagi sa pagsulti.

Mahimong palig-onon sa mga tulunghaan sa balita kining dili patas nga pagtan-aw sa mga pinulongan o mahimo usab nila kining hagiton. Kinahanglan silang mamuhunan sa mga tigbalita, editor, tigbalita sa radyo ug telebisyon, ug mga tigbalita gikan sa komunidad nga nagtrabaho gamit ang lokal ug lumad nga mga pinulongan.

Kinahanglan mahimong kabahin kini sa adlaw-adlaw nga pamamahayag alang sa kaayohan sa publiko, dili lamang panagsa nga sugilanon bahin sa kabilin. Ang radyo sa komunidad, rehiyonal nga mga mantalaan, podcast, ug mga digital nga plataporma angay makadawat og padayon nga suporta. Kinahanglan usab magbansay ang mga unibersidad og mga tigbalita nga makahimo sa pagtrabaho gamit ang nagkalainlaing pinulongan.

Ang pagsuporta sa pamamahayag sa lokal nga mga pinulongan dili lamang usa ka proyekto sa kultura. Usa kini ka pamuhunan aron adunay hustong impormasyon ang mga lungsoranon, mapalig-on ang pagsalig sa publiko, ug masiguro ang patas nga pag-apil. Dili makaingon ang usa ka demokrasya nga apil ang tanan samtang gipugos niini ang milyon-milyong tawo nga biyaan ang pinulongan nga labing komportable silang gamiton.

Sa World News Day, kinahanglan natong hinumdoman nga ang katungod sa pagkahibalo naglakip sa katungod sa pagsabot. Matuman lamang sa pamamahayag ang demokratikong katuyoan niini kon madungog sa mga tawo ang kamatuoran, makapangutana sila sa mga adunay gahum ug makahanduraw sa ilang kaugmaon pinaagi sa usa ka pinulongan nga ilang mabati nga ila mismo.

Gipaambit kini nga artikulo isip pagtimaan sa World News Day, usa ka tibuok-kalibotang kampanya nga nagpasiugda sa mahinungdanong papel sa pamamahayag sa paghatag og mga kamatuoran ug katin-awan.

Gisugo ang pagsulat niining artikulo sa opinyon isip kabahin sa World News Day campaign, usa ka tibuok-kalibotang kampanya nga nagpasiugda sa mahinungdanong papel sa pamamahayag sa paghatag og mga kamatuoran ug katin-awan.

Kinahanglan ipabilin sa mga magmantala pag-usab ang paragraph sa ibabaw ug hatagan og credit ang orihinal nga awtor.

Libre kining imantala pag-usab sa kinatibuk-an ug libre usab nga hubaron, basta matinud-anong mapreserbar sa hubad ang orihinal ug dili mausab ang kahulogan o unod niini. Gitugotan ang gagmayng kausaban alang sa gitas-on o house style ubos sa samang kondisyon. Kon mahimo, palihog i-link balik sa World News Day (worldnewsday.org).

Si Atty. Anna Mae Yu Lamentillo mao ang Chief Technology Officer sa Paraluman News ug founder sa Arkipelago Analytics, Build Initiative Foundation, ug Night Owl AI.