Ang Pagbalita ug ang Kaugmaon sa Atong Gubot nga Kalibotan

Adunay usa ka makapainteres nga butang bahin sa pagbalita: Ang tanan nga nagtinguha og gahum moingon nga patay na kini, apan gusto gihapon nila kining kontrolon.

Giatake kini sa mga authoritarian, gisulayan kini og palit sa mga oligarch, ug gisundog kini sa mga propagandist. Gisala sa gamhanang mga tech platform ang mga balita nga imong mabasa aron mapalambo ang ilang billion-dollar nga mga imperyo, samtang gihimo usab nila nga daw walay importansiya ug gamay lamang ang pagbalita.

Dili usab magpabilin sa luyo ang mga gobyerno—ilang gihulga, gikasuhan, usahay gipriso, ug gipaniid ang mga tao nga naningkamot sa paghatag kanimo sa mga kamatuoran. Ilang gipahunong usab ang mga publisher ug ang ilang mga publikasyon.

Kon tinuod gyud nga wala nay bili ug patay na ang pagbalita ug independenteng kamatuoran, nganong daghan kaayong kwarta, political energy, ug kasuko ang gigasto aron ilubong kini? Importante kini nga pangutana.

Ang mga dato kanunay nang mas gamhanan kaysa mga pobre. Giabuso sa mga gobyerno ang ilang awtoridad. Gipalit sa mga negosyo ang impluwensiya sa mga institusyon; napakyas ang mga korte sa pagpanalipod niadtong walay panalipod. Bisan ang Fourth Estate naningkamot sa pagbalanse sa papel niini. Ang pagbalita wala gayud mahimong ingon kaputli sama sa usahay gustong hinumdoman sa mga tigbalita. Apan bisan pa niini, mailhan gihapon ang sistema.

Ang gahum adunay pisikal nga mga adres. Ang mga gobyerno anaa sulod sa kasagarang giilang mga utlanan. Ang mga newspaper adunay mga editor. Ang mga kompanya adunay mga tag-iya. Ang mga balaod, bisan sa teoriya lamang, mahimong ipatuman sulod sa ilang mga hurisdiksiyon.

Dayon miabot ang Big Tech. Mas paspas nga nausab ang balanse kaysa sa abilidad sa atong mga institusyon sa pagpahiangay. Usa ka bag-ong uber-class nga adunay hilabihang kadagaya sa kwarta ug gahum, diin ang pipila kanila mas gamhanan pa kaysa sa kadaghanan sa mga gobyerno sa kalibotan, ang nagdumala karon.

Ilang gimolde ang komunikasyon tali sa binilyon ka mga tao, ug ilang gitino kon unsang impormasyon ang mokatap ug unsa ang mawala. Isip tinuod nga operating system sa atong modernong kalibotan, nagtukod sila og infrastructure nga nagsuporta sa politika, komersiyo, kultura, kahibalo, ug halos tanan pa. Kon mohunong sila, mohunong usab ang atong modernong kalibotan.

Dili kita angay matingala sa panagsangka sa gahum nga nahitabo karon. Kining daan ug bag-ong mga sistema gihimo sa nagkalainlaing mga siglo, ubos sa lahi kaayong mga lagda.

Tinuod nga hilabihan kagubot kining mga panahona—ug ang news media daw mao ang ganti nga gustong maangkon sa matag gamhanan.

Nagsugod pa lamang kini nga panagbangi ug lagmit magresulta sa dagkong mga panagsumpaki ug pag-antos. Ang information environment mismo mao ang natad diin ginahimo ang dakong bahin niini nga pakigbisog.

Ang mismong mga tao nga nagdeklarar nga patay na o wala nay bili ang pagbalita nakasabot sa usa ka butang nga usahay makalimtan sa pipila sa atong kaugalingong industriya: Ang impormasyon mao ang labing gamhanang teknolohiya nga nahimo sa katawhan.

Ang pakigbisog alang sa kaugmaon sa katawhan dali nang nailhan isip pakigbisog bahin sa perceived reality. Kontrolaha kon unsay nahibaloan sa mga tao ug maimpluwensiyahan nimo kon unsay ilang tuohan. Impluwensiyahi kon unsay ilang tuohan ug mamolde nimo kon unsay ilang kahadlokan, kinsa ilang saligan, unsaon nila pagboto, unsay ilang paliton, kinsa ilang dumtan, ug sa kataposan, unsang matang sa gahum ang ilang dawaton isip lehitimo.

Mao kini ang hinungdan nganong ang balik-balik nga mga deklarasyon nga patay na ang news media kinahanglan mag-andam sa mga tigbalita alang sa pinakadakong pakigbisog sa atong kinabuhi. Tinuod ang krisis sa pagsalig ug dili lamang kini gipahamtang sa pagbalita. Bisan pa nga kami—mga tigbalita, editor, ug publisher—nahimong target sa hilabihan kalapad ug gamhanang pag-atake, dili nato malikayan ang kamatuoran nga ang atong kaugalingong industriya nakatampo usab sa pagmugna sa maong krisis.

Sa wala pa pa man nakuha sa Big Tech ang advertising market, daghan kaayong news outlets ang nakalimot sa esensiya sa public service. Gitratar ang mga reader isip metrics, gihimong content ang coverage, ug ang kasuko nahimong business model.

Ang atong kaugalingong mga sayop mao ang naghatag og higayon sa Big Tech nga pahimuslan kini. Ang atong kaugmaon nagsalig sa atong abilidad sa pagpasabot sa atong mga komunidad nga ang modernong information society nagkinahanglan og kasaligang pagbalita sama sa panginahanglan niini og naglihok nga mga korte, eskwelahan, electricity grids, ug clean water systems.

Mas klaro nimong mamatikdan ang infrastructure kon mohunong kini sa paglihok. Ug nagsugod na kita sa pagkakita kon unsay mahitabo kon mapakyas ang information infrastructure.

Nagpabilin ang atong klarong mga kamatuoran:

Ang matinud-anon ug na-verify nga impormasyon alang sa kaayohan sa publiko dili mahimong ikompromiso. Ang kagawasan gikan sa political ug commercial power dili mahimong slogan lamang nga gamiton kon kombinyente. Ang atong relasyon sa mga komunidad nga atong gialagaran kinahanglan mahimong pundasyon sa tanan natong gibuhat.

Kinahanglan maningkamot kita nga mahimong mas maayo sa pagpasabot kon giunsa nato pagkahibalo sa atong nahibaloan. Kinahanglan adunay kita'y kusog sa pag-angkon sa mga sayop, pagpakita og ebidensiya kon mahimo, pagpaminaw og mas maayo, ug pagpaminaw pag-ayo.

Ang pagsalig dili usa ka butang nga awtomatiko natong mapanunod gikan sa nangaging mga henerasyon sa mga tigbalita. Ang matag henerasyon kinahanglan padayon nga magbag-o niini.

Ang teknolohiya mismo dili nato kaaway. Binuang ug hypocritical kana—gigamit nato kini matag oras sa matag adlaw sa atong modernong kinabuhi. Tungod sa teknolohiya, nakaabot ang pagbalita sa mga audience nga kaniadto dili nato mahunahuna nga maabot.

Usbon sa AI ang reporting, analysis, translation, investigation, ug distribution sa mga paagi nga nagsugod pa lamang nato og sabot.

Ang pangutana dili kon mamolde ba sa teknolohiya ang pagbalita—siyempre mahitabo kana. Ang pangutana mao kon ang gahum nga gimugna sa teknolohiya magpabilin bang mahimong hagiton, ug kon kita ba, isip media, makahimo sa pag-atubang sa hagit nga bantayan kining gahuma alang sa kaayohan sa tanan.

Tingali kinahanglan natong usbon ang atong porma, ang paagi sa atong paglihok, ug ang paagi sa atong pag-abot sa mga audience, apan dili nato mahimong biyaan ang atong katuyoan.

Dili kini mahitungod sa pagkupot nato, isip news media, og gahum nga walay nagbantay—kabaliktaran hinuon. Ang katuyoan sa atong paglungtad mao ang pagsiguro nga walay bisan kinsa nga makabaton niini.

Ang mga news platform moabot ug mawala. Ang mga business model moabot ug mawala. Apan aduna pa ba gihapoy usa ka tao kansang trabaho mao ang pagpangita kon unsay tinuod—ug pagsulti niini ngadto sa tanan, bisan kinsa pa ang dili gustong ipahibalo kini—mao kana ang pangutana diin nagsalig ang dakong bahin sa atong realidad.

Sa World News Day, taliwala sa tanang kabalaka bahin sa atong kaugmaon, tingali mao kini ang saad nga kinahanglan buhaton pag-usab sa pagbalita.

Dili nga kanunay kitang husto, dili nga angay kitang magpadayon tungod lamang kay dugay na kitang naglungtad, ug dili nga kinahanglan saligan lamang kita sa mga tao.

Nagtuo kami nga mas dako pa ang gipangayo niini gikan kanamo:

Mobarog kami uban sa mga komunidad nga among gialagaran, dili ibabaw kanila. Buhaton namo ang trabaho. Ipakita namo kon giunsa namo kini pagbuhat. Tul-iron namo ang among kaugalingon kon masayop kami.

Ug labaw sa tanan, maningkamot kami nga magpabiling hayag ang kahayag sa atong gipaambitang realidad.

Si Branko Brkic mao ang founder sa Project Kontinuum. Si Tina Brown usa ka editor, author, ug founder sa Truth Tellers, the Sir Harry Evans Global Journalism Summit.

Kini nga opinion piece gihimo isip bahin sa World News Day campaign, usa ka inisyatiba nga nagpakita sa importansiya sa journalism. 

Ang mga mag-republish kinahanglan nga magpabilin niining pahinumdom ug maghatag og credit sa orihinal nga awtor.

Libre kining i-republish sa tibuok ug libre usab nga hubaron, basta matinud-anong mapreserbar sa translation ang orihinal nga mensahe ug dili mausab ang kahulogan o unod niini. Gitugotan ang ginagmayng pag-edit sa gitas-on o house style basta sundon ang samang kondisyon. Kung mahimo, palihog paghatag og link balik sa World News Day (worldnewsday.org).