Ang Kaayohang Gikan sa Integridad: Ang Bili sa Pagkahibalo

Dili kita kulang sa impormasyon. Wala pa sukad nga ingon niini kadaghan ang impormasyon nga anaa kanato. Apan sa tibuok kalibotan, daghan gihapong tawo ang naglisod sa pagtubag bisan sa pinakasimpleng mga pangutana: Unsa gayod ang nahitabo? Kinsa ang nagdesisyon ug unsa ang ilang gidesisyonan? Tinuod ba kini?

Mao kini ang dakong kabaliskaran sa atong panahon. Ang mga katilingban nga adunay pinakadaghang koneksiyon sa kasaysayan lakip usab sa labing dali maapektuhan sa kalibog, manipulasyon ug pagkawala sa pagsalig. Mas paspas ang pagkaylap sa impormasyon kaysa pagpangayo og tulubagon. Mas gipaboran sa mga algorithm ang mga impormasyon nga makapukaw og kasuko kaysa ang katukma niini.

Ang artificial intelligence (AI) makahimo og daghang bakak nga impormasyon nga daw tinuod. Sa ingon niini nga kahimtang, ang katungod nga makahibalo dili lang bahin sa pagkaabli sa impormasyon; kini ang kasingkasing sa kagawasan.

Kon wala tay tukmang pagsabot sa mga panghitabo ug sa mga desisyong gihimo sa atong ngalan, mas molalom ang kalibog nga dala sa pagpanglimbong, ug ang mga tawo nga adunay daotang tuyo makapahisalaag sa uban nga walay silot. Mas dali nga mameligro ang katilingban kon pugngan ang mga tawo sa pagkuha og impormasyon.

Nadokumento sa Access Now ug sa #KeepItOn coalition ang 313 ka pagpalong sa internet sa 52 ka nasod niadtong 2025, ang pinakadaghan nga natala sukad. Ang pagpalong sa internet nakababag sa pagbalita, nagpahilom sa mga komunidad ug naghikaw sa mga tawo sa impormasyon nga posibleng makaluwas sa ilang kinabuhi.

Ang mga balaod bahin sa katungod sa pagkuha og impormasyon maoy usa sa mga pundasyon sa integridad sa impormasyon, ug ang pinakabag-ong monitoring sa UNESCO nagpakita og pag-uswag. Base sa survey niini niadtong 2025, adunay 141 ka nasod nga adunay legal nga garantiya sa katungod sa pagkuha og impormasyon. Apan ang pag-aprobar sa balaod dili awtomatikong nagpasabot nga gipatuman kini. Daghang nasod ang adunay kakulangan sa aktuwal nga pagmonitor, proseso sa pag-apelar, pagpatuman sa balaod, pagtipig sa mga rekord ug pagdumala sa datos.

Sa mga nasod nga naapil sa survey, 51 ang wala makahatag og datos bahin sa ilang pagtipig sa mga rekord, bisan og mitaho sila nga adunay mga sistema o pamaagi alang niini.

Ang mga information commissioner ug uban pang nagdumala sa pagpatuman sa mga balaod maoy nagseguro nga ang mga katungod nga gilatid sa balaod mahimo gayod nga ipatuman. Apan daghan kanila ang nababagan sa limitado nga awtoridad, nalangan nga mga appointment, pagkunhod sa badyet, politikal nga pagpanghilabot, mga limitasyon sa ilang gahom ug mga pag-atake sa ilang kagawasan.

Aron epektibong mapatuman ang katungod sa pagkuha og impormasyon, kinahanglan panalipdan sa balaod ang maong mga institusyon, hatagan sila og igong gahom ug mga kapanguhaan, ug siguruhong dili sila maimpluwensiyahan sa dili angay nga paagi. Dugang nga gipamatud-an ang maong kakulangan sa usa ka pagsulay sa mga balaod bahin sa katungod sa pagkuha og impormasyon niadtong 2025, nga hiniusang gihimo sa UNESCO ug sa Centre for Law and Democracy.

Sa 146 ka parehas nga hangyo alang sa impormasyon nga gipadala sa 76 ka nasod, 38% ang wala makadawat og tubag nga adunay klarong impormasyon, 42% lamang ang nakadawat sa tanang impormasyon nga ilang gihangyo, ug 22 ka adlaw ang kasagarang gidugayon sa paghulat sa tubag. Balikon karong tuiga ang susamang pagsulay aron masukod kon adunay kausaban.

Kinahanglan nga magpadayon sa pag-uswag ang mga pamaagi sa pagkuha og impormasyon. Apan makita sa daghang lugar ang mga kakulangan niini, bisan sa mga nasod nga adunay mga balaod nga gihimo uban sa maayong katuyoan. Ug kon kulang o walay impormasyon, dili gayod mahimong pulihan ang papel sa maisog ug independenteng pagbalita.

Ang pagbalita nagtabang sa mga tawo nga masabtan ang mga impormasyon. Nag-imbestigar kini, nangutana, nagsusi sa ebidensiya ug naghatag og konteksto, samtang gisumpo usab niini ang disinformation. Nangutana kini bahin sa mga isyu nga gustong likayan sa pipila ka grupo. Naghatag usab kini sa mga lungsoranon og kahibalo aron makahimo silang aktibong moapil sa mga kalihokan sa katilingban.

Tinuod ang kadaot nga gipahinabo sa disinformation. Gibanabana sa UNESCO nga ang tagsa-tagsa ka kaso sa disinformation mahimong mopahinabo og ekonomikanhon ug sosyal nga kadaot nga mokabat sa US$350 billion hangtod US$510 billion matag tuig. Mahitabo kini pinaagi sa pagpahuyang sa mga lakang alang sa panglawas sa publiko, pagmaniobra sa mga eleksiyon, paglangan sa mga aksiyon batok sa pagbag-o sa klima, pagkawala sa kuwarta, pagkadaot sa reputasyon ug pagkahuyang sa pagsalig sa mga institusyon.

Busa, ang disinformation dili lamang problema sa komunikasyon. Usa kini ka risgo sa pagdumala, usa ka problema nga adunay dakong epekto sa ekonomiya ug direktang hulga sa kapasidad sa mga tawo nga makahimo og mga desisyon base sa hustong impormasyon.

Importante ang papel sa mga public service broadcaster ug independenteng mga organisasyon sa balita sa pagsumpo niini nga problema. Ang ilang katuyoan dili ang pagdani sa pinakadaghang tawo sa bisan unsang paagi, kondili ang paghatag og impormasyon ug pagserbisyo sa tanang matang sa tigpaminaw ug magbabasa. Apan dungan nilang giatubang ang pagkabahin-bahin sa ilang mga audience, pagkunhod sa pagsalig, politikal nga pagpanghilabot, kakulang sa pondo, pagsalig sa mga digital platform ug ang kaylap nga bakak, hinimo sa teknolohiya ug gimaniobrang mga sulod.

Ang ilang pakigbisog aron makapadayon sa paghimo og dekalidad nga pagbalita dili lamang problema sa industriya sa media, kondili usa usab ka isyu sa demokrasya. Kinahanglan nga lakip sa mga lakang aron matubag kini ang pagdugang sa puhunan alang sa pagbalita nga nagsilbi sa interes sa publiko, pagpanalipod sa kagawasan sa mga editor, fact-checking, open-source verification, edukasyon bahin sa media ug impormasyon, ug pagtinabangay sa mga organisasyon gikan sa nagkalain-laing nasod.

Sama sa bakak nga impormasyon nga mikaylap sa tibuok kalibotan, kinahanglan usab nga magtinabangay ang mga organisasyon nga naghatag og kasaligang pagbalita bisan pa sa ilang mga utlanan. Mas pobre ug mas huyang ang sistema sa impormasyon kon wala ang public service media. Apan dili nila kini mapanalipdan nga sila lamang.

Sa World News Day ug International Day for Universal Access to Information, klaro ang mga lakang nga kinahanglan buhaton. Nanawagan kami sa tanang adunay papel sa paghatag ug pagpakaylap sa impormasyon nga pauswagon ang ilang mga responsibilidad:

• Kinahanglang ipatuman sa mga gobyerno ang mga balaod bahin sa katungod sa pagkuha og impormasyon ug panalipdan ang mga independenteng institusyon nga nagmonitor sa pagpatuman niini.

• Kinahanglang dawaton sa mga digital platform ug kompanya sa teknolohiya ang ilang tibuok responsibilidad sa mga lugar sa internet diin nagkatag ang impormasyon, nga hingpit nga nagsunod sa internasyonal nga mga balaod sa tawhanong katungod.

• Kinahanglang unahon kanunay sa tanang matang sa organisasyon sa media ang katukma ug maampingong pagsusi kaysa pagkab-ot sa pinakadaghang audience.

Ang gawasnong pagdagayday sa kasaligan nga impormasyon adunay kaayohan alang sa tanan. Apan nagdepende kini sa mga awtoridad nga nanalipod sa katungod sa pagkuha og impormasyon, sa mga tigbalita nga nag-una sa pagpangita sa kamatuoran labaw sa tanan, ug sa katungod sa mga lungsoranon nga makahibalo sa mga kamatuoran. Tinuod ang mga kaayohang madala sa integridad sa impormasyon, apan makab-ot lamang kini kon kitang tanan motuman sa atong tagsa-tagsa ka responsibilidad.

Si David Walmsley mao ang presidente sa World Editors Forum ug editor-in-chief sa Globe and Mail.

Gikomisyon kining opinion piece isip kabahin sa kampanya sa World News Day, usa ka kampanya sa tibuok kalibotan nga nagpasiugda sa importanteng papel sa pagbalita sa paghatag og mga kamatuoran ug katin-awan.

Ang mga mag-republish kinahanglan nga magpabilin niining pahinumdom ug maghatag og credit sa orihinal nga awtor.

Libre kining i-republish sa tibuok ug libre usab nga hubaron, basta matinud-anong mapreserbar sa translation ang orihinal nga mensahe ug dili mausab ang kahulogan o unod niini. Gitugotan ang ginagmayng pag-edit sa gitas-on o house style basta sundon ang samang kondisyon. Kung mahimo, palihog paghatag og link balik sa World News Day (worldnewsday.org).