Ang Hingtungdan sa Umaabot

Ang Trillion-Dollar nga Mandato Ang stakeholder usa ka tawo nga adunay lehitimong katungod o interes sa usa ka resulta. Ang unang lakang aron mahimong usa ka stakeholder mao ang pagdumili nga magpabiling tiglantaw lamang. Hinumdomi kana, tungod kay sa kataposan niini nga artikulo, akong ipakita nga magamit kini kanimo ug bisan sa usa ka trillionaire.

Ang Mandato sa Bag-ong Utlanan

Ang matag henerasyon makapanunod og mga institusyon o sistema nga dili sila ang nagmugna. Ang mga sistema sa panalapi, transportasyon, ug teknolohiya nga naghulma sa atong adlaw-adlaw nga kinabuhi gidesisyunan sa wala pa matawo ang kadaghanan kanato.

Apan adunay mga higayon sa kasaysayan nga motungha ang bag-ong mga utlanan sa wala pa matukod ang mga institusyon nga modumala niini. Mas karaan pa kini kay sa Silicon Valley ug, niini nga konteksto, mas lawom ang kahulogan niini kay sa pagdayeg o kasina lamang. Alang niini nga artikulo, tawgon nato kini nga Mandato sa Bag-ong Utlanan.

Motungha ang Mandato sa Bag-ong Utlanan kon ang kasamtangang mga institusyon dili igo aron makoordinar, makahatag og bili, o makadawat sa mga risgo sa usa ka bag-ong utlanan. Ang kapital, awtoridad, ug suporta sa publiko magsugod sa pagtapok palibot sa usa ka aktor nga makahimo sa pag-abante ngadto niini nga utlanan sa wala pa adunay kompleto nga sistema sa pagdumala.

Ang utlanan mahimong heyograpikal, teknolohikal, o pinansyal. Ang aktor mahimong usa ka korporasyon, tigpundo, o indibidwal nga naglihok pinaagi sa usa ka korporasyon.

Kasagarang adunay lima ka elemento niini: hilabihang pagkakonsentrar sa kapital, usa ka teknikal o heyograpikal nga natad nga dili pa klaro ang kaugmaon, dakong suporta o pagtugot gikan sa estado, pagkontrol sa imprastraktura nga adunay dakong importansya sa publiko, ug huyang nga mga lagda bahin sa pagpanubag ug pagbawi sa awtoridad.

Ang British East India Company usa sa labing klarong ehemplo sa nangagi. Siguradong instrumento kini sa pagpahimulos, pagpugos, ug imperyal nga kapintasan. Apan dili lamang kini usa ka kompanya sa pamatigayon nga aksidenteng nahimong politikal.

Sama sa argumento ni Philip Stern sa The Company-State, migamit kini og mga porma sa pagdumala, diplomasya, pagbuhis, ug pakiggubat sa dugay nang panahon sa wala pa direktang kontrolon sa British state ang India. Ang kompanya wala lamang naglihok sulod sa usa ka bag-ong utlanan. Nakatabang usab kini sa pagmugna sa politikal nga sistema nga gigamit sa pagdumala niini.

Makita usab kini nga sistema sa kasaysayan sa Nigeria. Ang Royal Niger Company nakakuha og mga katungod pinaagi sa mga tratado, nangolekta og customs, nagpatuman og monopolyo sa pamatigayon, ug migamit og administratibong awtoridad daplin sa Niger ug Benue rivers.

Niadtong 1900, gikuha sa British government ang mga responsibilidad niini sa pagdumala ug giapil ang mga teritoryo niini sa mga protectorate nga sa ulahi gihiusa aron mahimong Nigeria niadtong 1914. Sa wala pa mahimong usa ka hiniusang kolonyal nga estado ang Nigeria, dagkong bahin sa teritoryo niini gidumala pinaagi sa usa ka pribadong kompanya. Dili lamang kini nga sistema makita sa mga korporasyong adunay espesyal nga pagtugot gikan sa estado.

Niadtong 1895, giorganisar ni J. P. Morgan ang usa ka pribadong grupo sa mga tigpundo aron pun-on pag-usab ang nagkagamay nga reserba sa bulawan sa United States Treasury. Dose ka tuig ang milabay, panahon sa Panic of 1907, iya na usab gikoodinar ang mga tigpundo ug pribadong kapital aron mapalig-on ang sistema sa panalapi nga walay central bank nga makahimo niini nga tahas.

Dili legal nga central bank sa Amerika si Morgan. Apan panahon sa krisis, iyang gihimo ang mga buluhaton nga sa ulahi nakatabang sa paghatag og rason alang sa pagmugna niini. Sa matag kaso, ang nagkonsentrar nga pribadong awtoridad mipuli sa luna nga dili pa mahimo, o dili pa gustong pun-on, sa kasamtangang mga institusyon sa gobyerno.

Dungan nga giablihan pag-usab sa ika-21 nga siglo ang pipila ka bag-ong utlanan. Ang artificial intelligence nagmugna og bag-ong mga pangutana bahin sa kahibalo, trabaho, ug pagdumala. Ang pribadong mga network sa komunikasyon nagkadako ang impluwensya sa mga panagbangi sa geopolitika.

Ang mga abanteng sistema sa enerhiya ug digital nga imprastraktura nag-usab sa pundasyon sa gahum sa ekonomiya. Ang gipakita sa matag kaso mao nga mas paspas ang paglambo sa bag-ong mga utlanan kay sa mga institusyon nga gituyo aron modumala niini.

Ang Trillion-Dollar nga Mandato

Dili lamang ang kasamtangang giprodyus niini nga mga kompanya ang gihatagan og bili sa merkado. Gibutangan usab niini og bili ang ilang gituohang kapasidad sa pagbuot kon unsay sunod nga mahitabo.

Sa unang higayon nga gitawag sa mga headline si Elon Musk nga usa ka trillionaire, halos tanang dagkong komentarista parehas og gipangita nga pagpasabot. Gitandi ang iyang bahandi sa ekonomiya sa gagmay nga mga nasod, bahandi sa karaang mga dinastiya, ug gidaghanon sa mga balay, kompanya, o gobyerno nga mahimo kuno niyang mapalit.

Ang usa ka trillion dollars nga nakapangalan sa usa ka tawo daw mao na ang lohikal nga kinatumyan sa panahon sa mga billionaire: parehas gihapong istorya sa dili patas nga pagbahin sa bahandi, apan gidugangan lamang og tulo ka zero. Ang trillion-dollar nga net worth dili usa ka trillion dollars nga naglingkod lamang sa bank account; kini ang pagtimbang sa merkado sa bili sa iyang pagpanag-iya sa mga produktibong organisasyon.

Dili mahimong kuhaon ni Musk ang tibuok kantidad ugma nga dili madaot ang dakong bahin sa bili diin gibase ang maong pagtimbang. Ang pagpanag-iya niini nga lebel dili lamang bahin sa gahum sa pagpamalit; bahin usab kini sa kontrol sa pagboto, collateral, kredibilidad, access sa dugang kapital, ug awtoridad sa pagdumala sa mga organisasyon nga makahimo sa pagpalihok sa liboan ka tawo alang sa dugayng mga tumong.

Ang atong nakita mao ang kapasidad sa pagdumala sa talagsaong kadaghan sa kapital ngadto sa usa ka piho nga panan-aw sa umaabot, nga sa ulahi gipalig-on sa mga tigpamuhunan, gobyerno, ug pagsalig sa publiko niini.

Mao kini ang pagbahin ug pagdumala sa kapital nga naglihok isip hilom nga gahum nga nagbuot kon unsang mga kaugmaon ang matukod ug unsa ang magpabiling handurawan lamang. Kini ang nagbuot kon unsang mga teknolohiya ang makagawas sa laboratoryo, unsang imprastraktura ang mahimong tinuod, unsang mga problema ang hatagan og padayon nga pagtagad, ug unsang bersyon sa sunod 50 ka tuig ang makadawat og igong pondo aron mahimong realidad.

Ang politika makahimong magtakda og mga prayoridad, apan ang pagbahin ug pagdumala sa kapital maoy nagbuot kon unsang mga prayoridad ang makakuha og igong kusog aron molambo. Sa dakong bahin sa miaging siglo, anam-anam nga gibutang kini nga awtoridad sulod sa mga institusyon. Ang mga treasury, lehislatura, bangko, corporate board, pension fund, development institution, sovereign wealth fund, ug asset manager maoy nagbahinbahin niini nga gahum ngadto sa nagkalain-laing burukrasya.

Ang mga desisyon nga naglakip sa bilyon-bilyong dolyar gihimo gihapon sa mga tawo, apan panagsa ra nga makita nga ang awtoridad iya lamang sa usa ka tawo. Dili tanang dagkong bahandi mahimong matawag nga Mandato sa Bag-ong Utlanan.

Ang mga propiedad nga gipanag-iya sa usa ka landlord dili dayon mahimong usa niini. Bisan ang usa ka malampusong kompanya dili mahimong Mandato sa Bag-ong Utlanan tungod lamang kay hilabihan kadato ang nagtukod niini.

Magamit ang konsepto kon ang nagkonsentrar nga kapital gigamit ngadto sa usa ka bag-ong utlanan diin wala pa masiguro ang imprastraktura, mga risgo, ug mga lagda, ug diin ang aktor magsugod sa pagbuhat og mga tahas nga adunay epekto nga milapas sa usa ka ordinaryong negosyo.

Mao kini ang nakapalahi sa kaso ni Musk gikan sa yano nga istorya bahin sa bahandi. Ang iyang trillion-dollar nga valuation wala nagrepresentar og cash nga magamit niya alang sa personal nga konsumo. Nagrepresentar kini sa bili sa merkado sa iyang pagpanag-iya sa mga organisasyon nga gituohan sa mga tigpamuhunan nga makahimo sa pagtukod og mga sistema nga adunay dakong estratehikong epekto sa transportasyon, komunikasyon, artificial intelligence, enerhiya, ug kawanangan.

Dili lamang ang kasamtangang giprodyus niini nga mga kompanya ang gihatagan og bili sa merkado. Gibutangan usab niini og bili ang ilang gituohang kapasidad sa pagbuot kon unsay sunod nga mahitabo.

Ang Matag Mandato Kinahanglan Adunay Klarong mga Kondisyon

Ang matag bag-ong utlanan adunay mga stakeholder nga dili pa makasulti alang sa ilang kaugalingon. Ang umaabot nga mga residente ug umaabot nga mga henerasyon magkinabuhi ubos sa mga institusyon nga gidisenyo karon. Ang pangutana mao kon mahimo bang marepresentahan ang ilang mga interes sa dili pa mahimong lisod o imposible nga usbon ang mga sistema.

Gipakita sa kasaysayan nga ang nagkonsentrar nga awtoridad sa usa ka bag-ong utlanan panagsa ra magpabiling dili mausab hangtod sa hangtod, apan nagpabilin ang samang prinsipyo. Gikuha sa British state ang administratibong gahum sa East India Company niadtong 1858.

Nawad-an ang Royal Niger Company sa iyang administratibong mandato niadtong 1900. Ang Congo Free State, nga gikontrol ni King Leopold II isip iyang personal nga teritoryo, gi-annex sa Belgium niadtong 1908 human sa internasyonal nga kasuko tungod sa mga kalapasan niini. Wala awtomatikong nagdala og hustisya kini nga mga pagbalhin.

Mahimong ipadayon sa pagkontrol sa estado ang kapintasan ug pagpahimulos sa pribadong pagmando. Apan kini nga mga pagbalhin nagpakita og importanteng prinsipyo: ang pribadong awtoridad ibabaw sa usa ka bag-ong utlanan dili kinahanglan nga permanente tungod lamang kay mapuslanon kini sa sinugdanan. Ang mga Mandato sa Bag-ong Utlanan sa ulahi mahimong isagop, limitahan, hisgutan pag-usab, o pulihan kon ang ilang epekto sa publiko dili na mahimong isipon nga pribadong butang lamang.

Si legal scholar Katharina Pistor nangatarongan sa The Code of Capital nga ang kapital dili natural nga butang nga naglungtad gawas sa politika. Ang mga kabtangan mahimong kapital pinaagi sa legal nga mga proteksyon nga naghatag niini og kalig-on, prayoridad, katakos nga mahimong laing matang sa bili, ug gahum nga mapatuman pinaagi sa balaod.

Ang matukod pinaagi sa balaod mahimo usab usbon pinaagi sa balaod. Ang mandato sa kasamtangang panahon walay klarong gipahayag nga mga kondisyon. Wala kini’y gikasabotang gidugayon, klarong benepisyo alang sa publiko, o klarong paagi aron bawion kini. Wala niini gitakda kon unsang mga katungod ang mabatonan sa umaabot nga mga residente, unsang mga obligasyon ang kinahanglan tumanon sa mga naghatag og imprastraktura ngadto kanila, o unsang mga desisyon ang dili angay ibilin sa usa ka founder o kompanya lamang.

Dili lamang kini kamatuoran bahin sa ambisyon sa usa ka tawo. Kamatuoran usab kini bahin sa atong kapakyasan isip mga institusyon. Busa, ang importanteng pangutana dili kon angay bang dayegon o kasuk-an si Elon Musk. Ang pangutana mao kon unsang mga kondisyon ang kinahanglan ipatuman sa bisan kinsang pribadong aktor kansang mga desisyon sa pagbahin sa kapital magsugod na og epekto sa publiko, geopolitika, ug posibleng konstitusyonal nga mga butang.

Unsa ang kinahanglan magpabilin ubos sa demokratikong pagkontrol? Unsang mga obligasyon ang kauban sa mga kontrata sa gobyerno ug legal nga mga pribilehiyo? Kanus-a mahimong serbisyo alang sa publiko ang pribadong imprastraktura nga dili na malikayan nga saligan sa tanan?

Kinsa ang magrepresentar sa mga tawo nga magkinabuhi ubos sa mga sistema nga wala sila’y papel sa pagdesinyo? Unsaon pagbawi sa usa ka mandato nga dili gub-on ang imprastraktura nga gisaligan na sa tanan?

Pagdumili nga Magpabiling Tiglantaw

Alang sa mga batan-on, sayon ra nga isipon kining tanan nga problema sa ubang tawo lamang—usa ka panag-indigay tali sa mga billionaire, gobyerno, ug mga kompanya sa teknolohiya nga ang ordinaryong mga tawo kutob ra sa pagtan-aw.

Magkinabuhi kamo ubos sa sistema sa pagdumala nga gisulat karon alang sa sunod nga bag-ong utlanan. Ang mga lagda nga magdumala sa mga kahinguhaan gawas sa kalibotan, digital intelligence, imprastraktura sa komunikasyon, ug pribadong gidumalang mga puy-anan gihulma na karon.

Kini ang magbuot kon kinsa ang makapanag-iya, kinsa ang makaapil, kinsa ang makadawat og proteksyon, ug kinsa ang gilaom nga mosunod lamang. Daghan niini nga mga kondisyon ang gitakda sa inyong ngalan nga wala ang inyong pirma.

Ang responsibilidad sa inyong henerasyon dili ang pagdayeg sa nagdumala sa kapital o ang pagkasuko kaniya. Kini mao ang pag-insistir nga adunay klarong mga kondisyon ang mandato, nga makita sa publiko ang mga subsidy ug pribilehiyo niini, nga adunay limitasyon ang awtoridad niini, ug nga ang mga tawo nga nagpas-an sa risgo adunay katungod nga makaapil sa mga desisyon kon giunsa pagbahin ug paghulma ang umaabot.

Busa, mao kini ang pangutana nga akong ibilin kaninyo: gusto ba ninyong magpabiling tiglantaw samtang gisulat ang mga kondisyon niini nga bag-ong utlanan, o ipangayo ninyo nga mahimong mga stakeholder sa dili pa kini nga utlanan mahimong permanente ug lisod nang usbon?

Si Bruno Chikeka usa ka Nigerian-born systems thinker, project practitioner, ug technology builder nga nakabase sa Canada. Ang iyang mga sinulat nagsusi kon giunsa sa kapital, imprastraktura, artificial intelligence, ug mga institusyon paghulma sa abilidad sa mga tawo ug nag-uswag nga mga katilingban nga makaapil sa umaabot imbis nga mopahiangay lamang niini.

Gikan sa iyang kasinatian sa dagkong mga proyekto sa industriya, pagpatuman sa mga proyekto sa gobyerno, ug graduate study sa Major Programme Management sa University of Oxford, iyang gisulat ang The Future Stakeholder, usa ka serye bahin sa teknolohiya, mga institusyon, ug pakigbisog alang sa katungod sa pagbuot ug paglihok sa usa ka nag-usab nga kalibotan.

Disclaimer: Ang mga opinyon nga gipahayag sa tagsulat iya lamang ug wala sa bisan unsang paagi nagrepresentar sa Ato ni Bai.