2026 World News Day: Panahon na sa Pagpakigbisog

Sa akong kinabuhi, nakita nako kung giunsa pagkawala sa mga komunidad, organisasyon, ug tibuok nasod ang ilang pagkupot sa kamatuoran. Nagsugod pa lang ko sa akong trabaho sa pagpatik og mga libro sa Yugoslavia sa tungatunga sa dekada 1980 sa dihang ang mga kamatuoran nga gituohan ug gikasabutan sa tanan ug maoy naghiusa sa among katilingban sulod sa 40 ka tuig hinay-hinay nga nabungkag, hangtod nga ang mga tawo dili na magkauyon kon unsay gibarugan sa among nasod, unsa ang sukaranang mga prinsipyo niini ug, sa kataposan, kon unsa na gyud ang tinuod nga nahitabo.

Gatusan ka libo ang namatay sa ulahi. Minilyon ang napugos sa pagbiya sa ilang mga pinuy-anan. Naguba ang kinabuhi sa tagsa-tagsa ka tawo. Nangaguba ang mga komunidad, nga nagbilin og grabeng kasakit ug pagkawalay kalooy nga mahimong magpadayon ug motumaw pag-usab sulod sa daghang henerasyon.

Paglabay sa pipila ka dekada, sa South Africa, nahimo akong kabahin sa sukwahi nga kalihukan: usa ka grupo sa determinadong mga journalist nga nagsusi sa mga ebidensiya sa state capture, usa ka dokumento matag higayon, hangtod nga dili na ikalimod ang pagpangawat. Kadtong mahinungdanong trabaho maoy nakapukaw sa paglaom sa nasod ug, bisan sa mubo lamang nga panahon, nakahatag usab og pagkamalaumon.

Kadtong duha ka kasinatian nagtudlo kanako sa samang leksyon gikan sa duha ka magkasumpaking kahimtang. Ang katilingban nga mawad-an sa pagkupot sa mga kamatuoran mawad-an usab sa pagkupot sa kaugalingon niini. Ang katilingban nga maningkamot alang sa kamatuoran mahimo gihapong makakaplag sa dalan balik.

Mao kana ang gibarugan sa World News Day, ug mao kana ang hinungdan nga sa Setyembre 28, kapin usa ka libo ka newsroom gikan sa kapin usa ka gatos ka nasod ang dungan nga magsaulog niini.

Gitukod ang World News Day aron kusgan natong mapahayag ang atong pagtuo nga ang kasaligan nga impormasyon maoy usa sa mga pundasyon sa atong modernong katilingban nga nagsalig sa impormasyon. Sama sa tubig o kuryente, mahinungdanon kini sa atong pagkinabuhi apan kasagaran walay maghunahuna sa bili niini hangtod mawala kini, o mapulihan sa usa ka butang nga morag balita apan dili diay.

Usa sa labing dakong kahuyang sa tibuok sistema mao nga parehas og agianan ang atong mga balita ug ang propaganda ug bakak nga impormasyon nga gipakaylap sa mga troll.

Ang among mga balita, pagtuki, ug imbestigasyon moagi sa samang mga agianan sa pagpakaylap nga gigamit sa pipila sa labing grabeng tigpakaylap sa pagdumot ug kabuang nga nakita sa kalibotan. Apan bisan pa niana, nagpadayon kami. Ania gihapon kami, tungod kay mao kini ang among tahas ug maoy nagdasig kanamo—ang pagbarog sa inyong kiliran bisan unsa pa ang mahitabo.

Kanunay kaming motabang aron mahibaloan ninyo ang mga kamatuoran. Dili kini basta-basta moabot. Kinahanglan namong pangitaon ang mga kamatuoran: basahon ang dokumento, pangitaon ang saksi, susihon pag-usab ang mga pahayag, panalipdan ang mga tinubdan (nga mao gyud ang nagbutang sa ilang kaugalingon sa peligro), ipangutana ang mga butang nga dili gustong tubagon sa mga gamhanang tawo, ug pangutan-on sila pag-usab kon likayan nila ang pagtubag.

Ania kami aron ibutang ang among ngalan sa among gipatik ug itul-id kini sa publiko kon masayop kami. Ang kapaspas sa algorithm dili parehas sa kamatuoran, ug dili usab pasabot nga tinuod ang usa ka butang tungod lamang kay masaligon kini nga gipahayag. Siguruhon namo nga masabtan ninyo kon unsay importante.

Ang usa ka datos, kon kini lamang, mosulti lang kanimo nga adunay nahitabo. Ang lebel sa baha, usa ka bahin sa badyet, o ihap sa boto. Tahas sa journalism ang pagpasabot nganong nahitabo ang usa ka butang, kinsa ang nakabenepisyo, kinsa ang nagbayad, ug unsay posibleng sunod nga mahitabo.

Kasagaran, ang konteksto maoy kalainan tali sa impormasyon ug journalism. Ang impormasyon mahimong mopuno sa daghang mga feed sa hilabihan ka paspas nga paagi. Ang journalism kinahanglan motabang sa mga tawo nga masabtan ang kalibotan. Importante kaayo nga pilion ang kasaligan nga journalism.

Dili kini hangyo nga saligan ninyo ang matag newsroom, o nga dili na kamo mangutana og lisod nga mga pangutana kanamo. Ang pagsalig kinahanglan angkonon sulod sa taas nga panahon, ug kinahanglan kini lig-onon pag-usab sa matag bag-ong balita.

Daghang higayon nakong gisultihan ang akong mga kauban sa Daily Maverick nga ang among bili makita sa kalidad sa among pinakabag-ong balita. Apan giawhag namo kamo, ang mga magbabasa, nga pangitaon ang pagbalita nga klarong nagpakita kon asa gikan ang impormasyon, nagbulag sa balita gikan sa opinyon, moangkon kon adunay wala pa kini mahibaloi, ug motul-id sa kaugalingon kon masayop.

Ang kasaligan nga newsroom dili newsroom nga dili gayud masayop. Kini ang newsroom nga makita ninyong motul-id sa kaugalingong mga sayop. Kinahanglan usab namong sundon ang samang sumbanan nga among gihangyo kaninyo nga gamiton.

Busa niining 2026 World News Day, dili lang namo isulti kaninyo nga importante ang among journalism. Ipakita ug isaysay namo kaninyo ang trabaho luyo niini: ang mga bulan nga gigugol alang sa usa ka imbestigasyon, ang pagsusi luyo sa usa ka bag-ong balita, ang pagtul-id nga naghimo sa rekord nga mas tukma, ug ang lokal nga balita nga nakapausab gyud sa adlaw-adlaw nga kahimtang sa usa ka komunidad.

Kon tagsa-tagsa lang, sayon ra nga ibaliwala ang bisan kinsa kanamo. Sa daghang nasod, gikiha kami aron mapahilom, gipahurot ang among panalapi, o yano lang nga gibalewala. Bisan pa niana, kon maghiusa kami, gamit ang daghang pinulongan ug gikan sa kapin usa ka gatos ka nasod, mas lisod kami ibaliwala.

Mao kana ang tumong nganong dungan kining gihimo sa samang adlaw. Dili kini pagpangayo og pondo. Kini usa ka panawagan sa panaghiusa. Ug ania ang ikaupat nga butang, ang maoy nagpalihok sa tanan: It’s your right to know.

Not a favour handed down by a government or a company that decides what you’re allowed to see. It is your true birth right.

Gisaulog ang World News Day matag Setyembre 28 tungod sa usa ka hinungdan: mao usab kini ang UN’s International Day for Universal Access to Information.

That’s not a coincidence we’re borrowing for effect. It’s the same idea, seen from two end points. Your right to know is only real if someone is doing the work of making information easy to find, check and, above all, true. That’s the job.

Busa sa dili pa kamo mopaambit og usa ka butang nga makadani kaayo, hunahunaa una. Sa dili pa kamo motuo sa usa ka butang, pangutan-a kon giunsa pagkahibalo niini sa tawo nga nagsulti kaninyo. Suportahi ang pagbalita nga hayag ug klaro ang paagi sa paghimo niini nga trabaho, ug supaki ang dili mosunod niini.

These have never mattered more: Know the facts. Understand what matters. Choose trusted journalism. Because it’s your right to know.

And because a world that stops knowing will never be free – just easier to fool. See you in the trenches.

Si Branko Brkic mao ang founder sa Project Kontinuum, usa ka panaghiusa sa mga tawo nga nagtrabaho aron ibalik ang journalism sa papel niini isip usa ka mahinungdanong serbisyo. Siya ang founder ug kanhing Editor-in-Chief sa South Africa’s Daily Maverick ug usa sa mga nag-organisa sa World News Day.

Gisugo ang pagsulat niining opinion piece isip kabahin sa World News Day campaign, usa ka kalihukan nga nagtumong sa pagpakita sa bili sa journalism.

Kinahanglan ipabilin sa mga mopatik pag-usab niini kining pahibalo ug hatagan og hustong pagkilala ang orihinal nga awtor.

Libre kining ipatik pag-usab sa tibuok ug libre usab nga hubaron, basta matinud-anong masunod sa hubad ang orihinal ug dili mausab ang kahulogan o unod niini. Gitugotan ang gagmayng kausaban sa gitas-on o house style basta masunod ang samang kondisyon. Kon mahimo, palihog ibutang ang link ngadto sa World News Day (worldnewsday.org).